Sztuka niebezpieczna

Trigger warning: treści związane z samobójstwem.

Każdy widz i czytelnik przynajmniej raz w życiu doświadczył słynnego wciśnięcia w fotel. Uczucie to wiąże się z bardzo silnymi pozytywnymi emocjami. Mimo to, nie wszystkie dzieła pozostawiają nas w stanie euforii – najbardziej zachęcające do refleksji są dzieła nieoczywiste w odbiorze, często przygnębiające i smutne. Rozważania na temat przeczytanej książki czy obejrzanego serialu zazwyczaj kończą się po kilku godzinach lub dniach, kiedy to naszą uwagę na powrót odwraca inne źródło rozrywki. Sztuka ma jednakże na niektórych jeszcze większy wpływ. Wywołuje ona efekty na dużą, niemalże społeczną, skalę.

Tekst: Wiktoria Konarska

 

Efekt Wertera

W 1774 roku światło dzienne ujrzała powieść epistolarna Johanna Wolfganga von Goethego pod tytułem Cierpienia młodego Wertera. Nigdy wcześniej publikacja żadnej książki nie była tak tragiczna w skutkach. Powieść poruszająca temat nieszczęśliwej miłości głównego bohatera, wskutek której odebrał sobie życie, szeroko oddziaływała na niemiecką młodzież. Oprócz mody na niebieski frak i żółtą kamizelkę, nastąpiła fala samobójstw. Efektem, który wywołała publikacja Cierpień młodego Wertera, po raz pierwszy zainteresował się w latach 70. dwudziestego wieku socjolog David Phillips. Termin efekt Wertera odnosi się obecnie do nagłego wzrostu liczby samobójstw związanej z uprzednim nagłośnieniem w mediach samobójstwa znanej osoby. Kiedy takie zjawisko występuje, tłumaczy się to zwiększeniem psychicznej dostępności odebrania sobie życia jako formy radzenia sobie z problemami. Zwracana jest uwaga na podobieństwo do zmarłej osoby, na przykład pod względem płci i wieku, co potwierdzić można tym, że po publikacji książki Goethego na swoje życie targali się głównie młodzi mężczyźni. Efekt Wertera wystąpił między innymi po śmierci Marylin Monroe, kiedy to w Stanach Zjednoczonych odnotowano wzrost liczby samobójstw o 12%, a w Wielkiej Brytanii o 10%.

Warto podkreślić wpływ mediów na występowanie tego efektu. Im więcej informacji na ten temat pojawia się w przestrzeni publicznej, tym większe ryzyko, że znajdą się naśladowcy. Pojawia się konformizm informacyjny, czyli chęć dostosowania się, posiadania racji i podjęcia słusznej decyzji dotyczącej własnego działania. Kiedy liczba informacji jest niewystarczająca, człowiek sugeruje się działaniami innych i traktuje je jako wzór postępowania, co powoduje ujednolicenie zachowań w grupie ludzi. W dzisiejszych czasach to właśnie dziennikarze noszą na swoich barkach ciężar przekazywania informacji. Z tego powodu WHO opublikowało jakiś czas temu wytyczne dotyczące pisania na temat samobójstw. Najważniejsze zasady znajdujące się w pliku to: zapewnienie odbiorcom informacji o miejscach, w których można uzyskać pomoc, rzetelna edukacja na temat samobójstw i sposobów im zapobiegania, ostrożność oraz współczucie, szczególnie w przypadku przeprowadzania wywiadów środowiskowych. Nadrzędną funkcję sprawuje język, który nie powinien kryminalizować ludzi decydujących się na samobójstwo; unika się sensacyjnych nagłówków, nie opisuje się miejsca oraz metod z dokładnością, a także nie używa się sformułowania popełnić samobójstwo. Ponadto dziennikarze muszą zmierzyć się z tym, że sami mogą być dotknięci emocjonalnie podczas poruszania tej problematyki.

Efekt trzynastu powodów

Kilka lat temu międzynarodowy fenomen wywołał  serial 13 powodów będący adaptacją książki o tym samym tytule. Podobnie jak Werter, główna bohaterka odbiera sobie życie.  Dziewczyna pozostawia 13 taśm z przyczynami podjęcia takiej decyzji. Twórcy serialu nie zastosowali się do zasad proponowanych przez Światową Organizację Zdrowia i suicydologów. Scena śmierci nastolatki była bardzo szczegółowa, zromantyzowana i przez to – niebezpieczna. Co ciekawe, w książce główna bohaterka odebrała sobie życie w inny, określony, aczkolwiek niedokładnie opisany sposób. Po interwencji specjalistów od suicydologii drastyczny fragment został usunięty. W miesiąc po premierze serialu w marcu 2017 roku, wśród Amerykanów w wieku 10-17 lat odnotowano 28,9% wzrost liczby samobójstw. Liczba samobójstw była zauważalnie większa w porównaniu do jakiegokolwiek innego miesiąca podczas pięcioletniego okresu branego pod uwagę przez naukowców. Mając na względzie trend historyczny, przez resztę roku ilość młodych osób odbierających sobie życie była większa o 195. Naukowcy jednak podkreślają, że premiera serialu nie dowodzi przyczynowości fenomenu, gdyż mógł pojawić się nieznany czynnik odpowiedzialny za wzrost przypadków.

Efekt Euforii

Najbardziej aktualnym przykładem jest serial Euforia, w którym przenikają się wątki nastolatków przeżywających wiele trudności. Wszechobecne są narkotyki i przemoc, podane w formie drastycznej, acz wciąż do pewnego stopnia estetycznej i zromantyzowanej. Minęło zbyt mało czasu, aby określić liczbowo wpływ programu na nastolatków i młodych dorosłych, na przykład w sferze, często zarzucanej serialowi przez krytyków, popularyzacji narkotyków.

Serial, pomimo poruszania niełatwych wątków, wpłynął głównie na trendy w modzie i makijażu, który to stał się nie tylko upiększeniem, ale również sposobem na wyrażenie siebie w ekspresywny, wyrazisty sposób. Estetyka Euforii przeniknęła również modę wysoką, wpływając na pokazy podczas New York Fashion Week – fenomen ten został okrzyknięty “efektem Euforii”. Prominentnym przykładem popularności serialu są social media, szczególnie Instagram i TikTok, gdzie ludzie czerpią z HBOwskiego hitu garściami, tworząc własne trendy i reinterpretując na swój sposób stylizacje ukazane na małym ekranie.

Sztuka dwojaka

Sztuka ma, niezaprzeczalnie, ogromny wpływ na jej odbiorców. Twórczość kształtuje postawy ludzkie oraz zachowania, przykładowo dziecko mające kontakt z muzyką rozwija zdolności poznawcze i uwrażliwia się na bodźce pochodzące ze świata zewnętrznego.  Wyniknąć mogą z niej efekty o międzynarodowej skali, które nierzadko zagrażają życiu czytelników i widzów. Kontakt ze sztuką rozbudza w człowieku dyskurs odnośnie do moralności, który potem rzutować może na jego codzienne postępowanie.  Z tego powodu tak ważna jest odpowiedzialność i uważność mediów, pisarzy oraz scenarzystów podczas poruszania trudnych tematów. Nie można jednak zapominać o tym, że celem kultury masowej jest dostarczanie rozrywki, więc skutkiem popularności wielu programów będą głównie zmiany w modzie i dyskusje w social mediach na temat serialowych wątków. Obecność polemiki odnośnie do poruszania nieprzystępnych i niebezpiecznych materii jest niezaprzeczalna, a waga ich obrazowania bezsporna. Z tego powodu, wszelkie wskazówki i rozwiązania dotyczące przedstawiania trudnych wątków powinny być zawsze brane pod uwagę, tak aby można było zapobiec tragediom, które miały miejsce w czasie publikacji Cierpień Młodego Wertera czy Trzynastu powodów.