Książkowe podsumowanie roku 2021

Koniec roku to czas podsumowań i podziękowań dla autorów. Dzięki nim mogliśmy przeżyć minione dwanaście miesięcy z emocjonującymi historiami, które na długo pozostaną w naszej pamięci. Aby wskazać te najważniejsze dzieła należy opisać wyróżnienia literackie, którymi są literacki Nobel, Nagroda Nike, Nagroda Pulitzera oraz Nagroda Bookera.

Tekst: Anna Pyrek

Literacki Nobel

Zacznijmy podsumowanie od literackiego Oscara, czyli literackiej Nagrody Nobla. W minionym roku Akademia Szwedzka uhonorowała za całokształt twórczości tanzańskiego pisarza Abdulrazaka Gurnaha. W krótkim uzasadnieniu do nagrody ogłaszający zwycięzcę sekretarz Akademii – Mats Malm  – wskazywał, że została ona przyznana za bezkompromisową i cechującą się współczuciem refleksję nad skutkami kolonializmu i losem uchodźców, znajdujących się w przepaści między kulturami i kontynentami. 73-letni autor urodził się na wyspie Zanzibar, jednak po osiągnięciu pełnoletności został zmuszony do opuszczenia ojczyzny i emigracji do Wielkiej Brytanii, gdzie poszedł na studia. Do Tanzanii wrócił w 1984 r., jednak aż do emerytury pracował na uniwersytecie w Kent jako profesor literatury postkolonialnej. Pisać zaczął już w wieku 21 lat, zaś własne doświadczenia z emigracji pomogły stworzyć mu niezwykłe dzieła o tej tematyce, a ponadto dały szerszy obraz Afryki – miejsca, które podlegało handlarzom niewolników pod kilkoma imperiami kolonialnymi. Jak podkreślał przewodniczący Komitetu Noblowskiego Anders Olsson: autor otwiera przed czytelnikiem zupełnie nieznany świat, w sposób wyjątkowy pisząc o rasizmie i uprzedzeniach.
Gurnah jest autorem dziesięciu powieści oraz wielu opowiadań, między innymi: Memory of Departure (1987), Pilgrims Way (1988), Dottie (1990), Paradise (1994), Admiring Silence (1996). Niestety do dziś żadna z jego książek nie została przetłumaczona na język polski. Niemniej pisarz, którego rodzimym językiem jest suahili, tworzy w języku angielskim, dzięki czemu dorobek zwycięzcy tegorocznej Nagrody Nobla dostępny jest dla szerszej publiczności.

Nagroda Literacka Nike

Kolejnym istotnym wyróżnieniem jest przyznawana od 1997 r. Nagroda Nike. Zwycięzca wyłaniany jest w trzyetapowym konkursie. W pierwszym etapie jury wyłania 20 nominacji. Lista jest ogłaszana w maju – zwykle na Warszawskich Targach Książki, natomiast nazwiska siedmiu finalistów – na początku września na łamach Gazety Wyborczej. Decyzję o laureacie jury podejmuje w dniu wręczenia Nagrody, zawsze w pierwszą niedzielę października. Zwycięzca otrzymuje 100 tys. zł i statuetkę projektu Gustawa Zemły. Fundatorami nagrody są Gazeta Wyborcza i Fundacja Agory.
W minionym roku jury zdecydowało, że laureatem został Zbigniew Rokita za Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku. Dzieło opisuje burzliwą historię Górnego Śląska, jego niejednoznaczne dziedzictwo oraz samych mieszkańców regionu. Książka stanowi bardzo osobisty reportaż – Rokita odkrywa śląskie korzenie swojej rodziny, w której, jak się okazuje, znajdują się uczestnicy powstań śląskich, żołnierze Wehrmachtu, Niemcy, Polacy i Ślązacy. Tworzy to kolaż pełen problemów z tożsamością, spojrzeniem na teraźniejszość i przeszłość. Jest to utwór na tyle istotny, że dotyczy sprawy zupełnie fundamentalnej dla historii Polski, a o której świadomość nie jest do końca powszechna. Laureat Nagrody przekracza granicę życia prywatnego i publicznego, dzięki czemu czytelnicy w pełni mogą odkrywać koleje losu jego rodziny.
Pochodzący z Gliwic Zbigniew Rokita, jak sam przyznaje myślący o sobie jako o śląsko-polskim reporterze, specjalizuje się w problematyce Europy Środkowej i Wschodniej oraz Górnego Śląska.
Książka została doceniona również przez czytelników Gazety Wyborczej, którzy przyznali jej wyróżnienie od publiczności. W recenzjach reportażu nieraz pojawia się wątek na nowo odkrytej śląskości.

Nagroda Pulitzera

Opisując najważniejsze książki tego roku, nie można również pominąć Nagrody Pulitzera – corocznego amerykańskiego wyróżnienia przyznawanego za wybitne dokonania w dziedzinie literatury pięknej, dziennikarstwa i muzyki, ufundowanego w 1917 r. przez Josepha Pulitzera. W minionym roku w kategorii literatury pięknej wygrała Louise Erdrich ze swoją powieścią The Night Watchman. W uzasadnieniu jury wskazało, że jest to majestatyczna, polifoniczna powieść o wysiłkach społeczności, zmierzających do powstrzymania propozycji wysiedlenia i wyeliminowania niektórych plemion indiańskich w latach 50-tych ubiegłego wieku, oddana ze zręcznością i wyobraźnią. Fabuła opiera się na życiu dziadka autorki, który pracował jako nocny stróż oraz walczył przeciwko wysiedleniom rdzennej ludności.
W dziedzinie non-fiction wygrała natomiast książka Wilmington’s Lie: The Murderous Coup of 1898 and the Rise of White Supremacy amerykańskiego reportażysty – Davida Zucchino. Jury doceniło jego pracę, zwracając uwagę na wciągającą fabułę i na ukazanie przez niego na przykładzie wydarzeń z Wilmington skomplikowanego zestawu dynamiki władzy na styku rasy, klasy społecznej i płci. Natomiast w dziedzinie literatury historycznej nagrodzono Franchise: The Golden Arches in Black Marcii Chatelain. Książka pokazuje związki między afroamerykańską społecznością a sieciami franczyzowymi takimi jak McDonald’s. Według jury dzieło genialnie ilustruje, jak walka o prawa obywatelskie splotła się z losem biznesów należących do czarnych właścicieli.
Książka The Dead Are Arising: The Life of Malcolm X Lesa i Tamary Payne’ów została wyróżniona w kategorii biografia. Opowiada ona o urodzonym w 1925 r. Malcolmie X, jednym z najważniejszych przywódców ruchów afroamerykańskich w historii Stanów Zjednoczonych. The Hot Wing King Katori Hall została nagrodzona w dziedzinie dramatu, natomiast tom wierszy Natalie Diaz Postcolonial Love Poem w kategorii poezji.
W minionym roku najwięcej emocji wzbudziła jednak honorowa Nagroda Pulitzera przyznana nastolatce Darnelli Frazier, która swoim smartfonem nagrała scenę z aresztowania George’a Floyda.

Nagroda Bookera

Nagroda Bookera to najbardziej prestiżowa nagroda literacka w Wielkiej Brytanii, która została po raz pierwszy przyznana w 1969 r. Jej laureat otrzymuje 50 tys. funtów oraz niemożliwy do wycenienia rozgłos.
W tym roku zwycięzcą został południowoafrykański autor Damon Galgut za swą powieść The Promise. Fabuła książki obejmuje cztery dekady sagi rodziny Swartów, a jej tematem, jak przyznaje sam autor, jest czas. Powieść nie została do tej pory przetłumaczona na język polski, jednak jak przekazała Monika Sznajderman, wydawczyni Wydawnictwa Czarne – No cóż, niech nie będzie tajemnicą, że „The Promise” Damona Galguta ukaże się w Czarnym. Ogromnie się cieszę.
W ramach nagrody Bookera przyznawana jest również International Booker Prize. Co roku wyróżnieniem uhonorowywana jest jedna książka tłumaczona na język angielski, a nagroda pieniężna jest dzielona pomiędzy autora i tłumacza. W tym roku docenione zostało dzieło At Night All Blood Is Black francuskiego autora Davida Diopa, przetłumaczone przez Annę Moschovakis. Książka portretuje młodego człowieka popadającego w szaleństwo i opowiada mało znaną historię Senegalczyka, który walczył dla Francji na froncie zachodnim podczas I wojny światowej. Po śmiertelnym zranieniu jego najlepszego przyjaciela podczas waki, główny bohater Alfa doznaje samotności pośród dzikości okopów, z dala od wszystkiego, co zna i kocha. Rzuca się do walki z nową energią, ale wkrótce zaczyna przerażać nawet swoich towarzyszy.

***

Pomimo pandemii był to bardzo udany rok dla literatury, co niewątpliwie doceniają czytelnicy na całym świecie. Wiele zawdzięczają autorom, którzy sprawili, że podróże, choć fizycznie utrudnione czy wręcz niewykonalne, były możliwe nawet z perspektywy domowego zacisza. Pozostaje nadzieja, że obecny rok będzie równie bogaty w literackie przeżycia – w końcu dzięki dobrej książce odkrywa się zupełnie nowy świat doznań i historii.